Manen van Saturnus
Lagen & Atmosfeer Nieuwsarchief Ontstaan Ringen Ruimtevaart
Saturnus heeft 62 bekende manen, waarvan er 53 een naam hebben gekregen. Dertien manen hebben een doorsnede groter dan 50 kilometer. De twee bekendste manen van Saturnus zijn Titan, na onze eigen maan de grootste maan in het zonnestelsel, en Enceladus, die uitbarstingen van gas en stof heeft en vloeibaar water onder zijn zuidpool zou kunnen hebben.

Waarschijnlijk zijn er veel kleine manen rondom Saturnus die nog niet ontdekt zijn, of wel ontdekt zijn maar slechts voorlopige gegevens hebben.



Ontdekking en naamgeving
Eerste waarnemingen
De grootste maan van Saturnus, Titan, werd in 1655 ontdekt door de Nederlander Christiaan Huygens met zijn zelfgemaakte telescoop. Daarna werden de vier manen Tethys, Dione, Rhea en Iapetus ontdekt tussen 1671 en 1684 door Giovanni Cassini. Mimas en Enceladus werden in 1789 ontdekt door William Herschel. Hyperion werd in 1848 ontdekt door William Bond, G.P. Bond en William Lassell.


Al deze manen werden ontdekt met een normale optische telescoop. In de 19e eeuw maakte fotografie met een lange blootstelling aan licht zijn opmars, waardoor donkere objecten zichtbaar werden. De eerste maan die op deze manier ontdekt werd was Phoebe, in 1899 door de Amerikaanse astronoom William Pickering.

In 1966 werd de tiende maan van Saturnus, Janus, ontdekt door de Fransman Audouin Dollfus. De elfde maan van Saturnus, Epimetheus, draait in precies dezelfde baan om Saturnus als Janus. Het fenomeen van twee objecten in dezelfde baan wordt co-orbitaal genoemd, en dit is het enige bekende geval in het hele zonnestelsel.


Waarnemingen van ruimtevaartuigen
Twee ruimtevaartuigen hebben bijgedragen aan het vinden van manen van Saturnus, de Voyager 2 en Cassini. De komst van de Voyager 2 bij Saturnus in 1980-1981 zorgde voor de ontdekking van drie manen: Atlas, Prometheus en Pandora. In 1990 werd daarnaast nog de maan Pan ontdekt op Voyagerfoto's.

De Cassini, die in de zomer van 2004 aankwam bij Saturnus, ontdekte gelijk de drie kleine manen Methone, Pallene en Polydeuces. Door de jaren heen ontdekte Cassini meerdere kleine manen van enkele kilometers in doorsnede, en doet dit nog steeds. De laatste nieuwe maan is gevonden in april 2014 in de A-ring.


Naamgeving
William Herschel stelde in 1847 voor om de manen van Saturnus te vernoemen naar mythologische figuren die iets te maken hebben met de Romeinse god van de landbouw en de oogst, Saturnus. De zeven op dat moment bekende manen werden vernoemd naar Titanen en Titaniden, wat broers en zussen van Saturnus zijn. In 1848 stelde William Lassell voor dat de achtste maan van Saturnus Hyperion werd genoemd, een andere Titaan.

Toen in de 20e eeuw de namen van de Titanen op waren, werden de manen vernoemd naar verschillende karakters van de Grieks-Romeinse mythologie of naar reuzen van andere mythologieën.

Nieuwe manen krijgen in eerste instantie een voorlopige naam, zoals S/2004 S 13. Deze naam betekent dat dit de 13e maan is die in 2004 bij Saturnus is gevonden.


Groottes
De manen van Saturnus zijn een erg scheef systeem qua groottes: één maan, Titan, is meer dan 96% van alle massa dat in een baan rond de reuzenplaneet zweeft. Zes andere manen vormen ongeveer 4%, terwijl de overige 55 kleine manen samen met het hele ringenstelsel slechts 0,04% van de totale massa is.

Grootste manen
Hieronder een tabel waarin de grootste manen van Saturnus worden vergeleken met de maan van de aarde. Alle procenten boven de 100 betekenen dat de maan van Saturnus groter/zwaarder/verder weg staat dan de maan van de aarde. Procenten onder de 100 betekenen het omgekeerde.

Maan Doorsnede (km) Massa (x1020 kg) Afstand van planeet (km) Omlooptijd (dagen)
Titan 5.150
(148%)
1.350
(180%)
1.221.870
(317%)
16
(60%)
Tethys 1.062
(30%)
6.2
(0,8%)
294.619
(77%)
1,9
(7%)
Dione 1.123
(32%)
11
(1,5%)
377.396
(98%)
2,7
(10%)
Rhea 1.527
(44%)
23
(3%)
527.108
(137%)
4,5
(20%)
Iapetus 1.470
(42%)
18
(2,5%)
3.560.820
(926%)
79
(290%)
Enceladus 504
(14%)
1,1
(0,4%)
237.948
(62%)
1,4
(5%)
Mimas 396
(12%)
0,4
(0,05%)
185.539
(48%)
0,9
(3%)


Omloopbanen
Hoewel de grenzen niet heel scherp zijn, kunnen de manen van Saturnus worden verdeeld in tien groepen op basis van hun omloopbaan. Veel manen draaien binnen het ringenstelsel rond de planeet en hebben omloopbanen die iets langer zijn dan de rotatie van Saturnus zelf. De binnenste manen binnen een vrijwel ronde omloopbaan rond Saturnus, terwijl manen die ver van Saturnus af liggen een sterk ovale omloopbaan hebben. Een grote groep manen, bekend als de Noorse groep (vernoemd naar Noorse mythologische figuren), draaien tegen de richting van de draaiing van Saturnus in.

Daarnaast zijn er ook onder andere nog de Gallische groep, de Inuit groep en de Alkyonides.

Trojanen-manen
Trojanen-manen zijn een uniek kenmerk, dat bij manen alleen gevonden is bij Saturnus. Het kenmerk houdt in dat meerdere manen zich stabiel in dezelfde baan om de planeet bevinden. Er zijn vier trojanen-manen bekend: Tethys heeft twee trojanen-manen (Telesto en Calypso) en Dione heeft ook twee trojanen-manen (Helene en Polydeuces).


Tabel van alle manen
Bevestigde manen
De manen van Saturnus worden hier opgesomd op ontdekkingsjaar, van vroeger naar nu. Indien er in hetzelfde jaar meerdere manen zijn ontdekt, zijn deze gesorteerd op hun afstand vanaf Saturnus (dichtbij naar verder weg).

Naam Afbeelding Ontdekkingsjaar Ontdekker Doorsnede (km) Massa (x1015 kg) Afstand van planeet (km) Locatie
Titan 1655 Christiaan Huygens 5.151 134.520.000 1.221.930
Iapetus 1671 Giovanni Cassini 1.469 1.805.635 3.560.820
Rhea 1672 Giovanni Cassini 1.527 2.306.518 527.108
Tethys 1684 Giovanni Cassini 1.062 617.449 294.619
Dione 1684 Giovanni Cassini 1.123 1.095.452 377.396
Mimas 1789 William Herschel 396 37.493 185.404
Enceladus 1789 William Herschel 504 108.022 237.950 E-ring
Hyperion 1848 W. Bond
G. Bond
W. Lassell
270 5.620 1.481.010 naast Titan
Phoebe 1899 William Pickering 213 8.292 12.869.700 Noorse groep
Janus 1966 Audouin Dollfus 179 1.898 151.472 co-orbitaal met Epimetheus
Epimetheus 1977 J. Fountain
S. Larson
116 527 151.422 co-orbitaal met Janus
Atlas 1980 Voyager 2 30 6,6 137.670 A-ring
Prometheus 1980 Voyager 2 86 160 139.380 F-ring
Pandora 1980 Voyager 2 81 137 141.720 F-ring
Telesto 1980 Voyager 2 25 9 294.619 Trojanen-maan van Tethys
Calypso 1980 Voyager 2 21 6 294.619 Trojanen-maan van Tethys
Helene 1980 Voyager 2 35 24 377.396 Trojanen-maan van Dione
Pan 1990 Voyager 2 28 5 133.584 Encke-scheiding in A-ring
Kiviuq 2000 B. Gladman
J. Kavelaars
en anderen..
16 3 11.294.800 Inuit groep
Ijiraq 2000 B. Gladman
J. Kavelaars
en anderen..
12 1,2 11.355.316 Inuit groep
Paaliaq 2000 B. Gladman
J. Kavelaars
en anderen..
22 7 15.103.400 Inuit groep
Skathi 2000 B. Gladman
J. Kavelaars
en anderen..
8 0,35 15.672.500 Noorse groep
Albiorix 2000 M. Holman 32 22 16.266.700 Gallische groep
Erriapo 2000 B. Gladman
J. Kavelaars
en anderen..
10 0,7 17.236.900 Gallische groep
Siarnaq 2000 B. Gladman
J. Kavelaars
en anderen..
40 44 17.776.600 Inuit groep
Tarvos 2000 B. Gladman
J. Kavelaars
en anderen..
15 2,3 18.562.800 Gallische groep
Mundilfari 2000 B. Gladman
J. Kavelaars
en anderen..
7 0,23 18.725.800 Noorse groep
Suttungr 2000 B. Gladman
J. Kavelaars
en anderen..
7 0,23 19.579.000 Noorse groep
Thrymr 2000 B. Gladman
J. Kavelaars
en anderen..
7 0,23 20.278.100 Noorse groep
Ymir 2000 B. Gladman
J. Kavelaars
en anderen..
18 4 22.429.673 Noorse groep
Narvi 2000 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
7 0,23 19.395.200 Noorse groep
Methone 2004 Cassini-Huygens 3,2 0,02 194.400 Alkyonides
Pallene 2004 Cassini-Huygens 5 0,05 212.280 Alkyonides
Polydeuces 2004 Cassini-Huygens 2,6 0,03 377.396 Trojanen-maan van Dione
Bebhionn 2004 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
6 0,15 17.153.520 Gallische groep
S/2004 S 13 2004 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
6 0,15 18.056.300 Noorse groep
S/2004 S 17 2004 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
4 0,05 19.099.200 Noorse groep
Bergelmir 2004 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
6 0,15 19.104.000 Noorse groep
Hati 2004 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
6 0,15 19.709.300 Noorse groep
S/2004 S 12 2004 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
5 0,09 19.905.900 Noorse groep
Farbauti 2004 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
5 0,09 19.984.800 Noorse groep
Aegir 2004 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
6 0,15 20.482.900 Noorse groep
Bestla 2004 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
7 0,23 20.570.000 Noorse groep
S/2004 S 7 2004 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
6 0,15 20.576.700 Noorse groep
Fenrir 2004 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
4 0,05 21.930.644 Noorse groep
Fornjot 2004 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
6 0,15 24.504.879 Noorse groep
Daphnis 2005 Cassini-Huygens 7,6 0,084 136.505 A-ring
Skoll 2006 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
6 0,15 17.473.800 Noorse groep
Greip 2006 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
6 0,15 18.065.700 Noorse groep
Hyrrokkin 2006 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
8 0,35 18.168.300 Noorse groep
Jarnsaxa 2006 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
6 0,15 18.556.900 Noorse groep
S/2006 S 1 2006 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
6 0,15 18.930.200 Noorse groep
Surtur 2006 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
6 0,15 22.288.916 Noorse groep
Kari 2006 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
7 0,23 22.321.200 Noorse groep
Loge 2006 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
6 0,15 22.984.322 Noorse groep
Anthe 2007 Cassini-Huygens 1 0,007 197.700 Alkyonides
S/2007 S 2 2007 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
B. Marsden
6 0,15 16.560.000 Noorse groep
Tarqeq 2007 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
7 0,23 17.910.600 Inuit groep
S/2007 S 3 2007 S. Sheppard
D. Jewitt
J. Kleyna
5 0,09 20.518.500 Noorse groep
Aegaeon 2008 Cassini-Huygens 0,5 0,0001 167.500 G-ring
S/2009 S 1 2009 Cassini-Huygens 0,3 0,0001 117.000 B-ring
Peggy 2014 Cassini-Huygens onbekend onbekend onbekend A-ring


Niet bevestigde manen
De volgende objecten (gevonden door Cassini) zijn niet bevestigd als een maan. Het is niet duidelijk of dit echte manen of slechts deeltjes van de F-ring zijn.

Naam Afbeelding Ontdekkingsjaar Ontdekker Doorsnede (km) Afstand van planeet (km) Locatie
S/2004 S 3 2004 Cassini-Huygens 3 tot 5 140.300 F-ring
S/2004 S 4 2004 Cassini-Huygens 3 tot 5 140.300 F-ring
S/2004 S 6 2004 Cassini-Huygens 3 tot 5 140.130 F-ring

Lees meer over Saturnus:

Lagen & Atmosfeer Ontstaan Ringen Ruimtevaart